ഗുജറാത്തിലെ സോമനാഥ് ക്ഷേത്രം സന്ദർശിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത് ഒന്നേ ഉള്ളൂ — ഇവിടെ എന്താണ് ഇത്ര പ്രത്യേകത? ഭാരതത്തിലെ പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ ഒന്നാമത്തേതാണ് സോമനാഥ്. ഇത് ഒരു ക്ഷേത്രം മാത്രമല്ല; ആയിരക്കണക്കിന് വർഷങ്ങളുടെ വിശ്വാസത്തിന്റെയും ത്യാഗത്തിന്റെയും ചരിത്രം ഉള്ള ഒരു ജീവനുള്ള സ്മാരകമാണ്. ഗിറിലെ സഫാരി യാത്രക്കിടെയാണ് സോമനാഥ ക്ഷേത്രം സന്ദർശിക്കാൻ അവസരം ലഭിച്ചത്. രാവിലത്തെ സഫാരി കഴിഞ്ഞ് ഞങ്ങൾ ഒരു ഇന്നോവ കാറിൽ സോമനാഥ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. 57 കിലോമീറ്റർ ദൂരമുണ്ട് ഗിറിൽ നിന്നും സോമനാഥ ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക്. 11.30 യോടെ ഞങ്ങൾ അവിടെ എത്തി. ഒട്ടും തന്നെ തിരക്കില്ലായിരുന്നു, അതിനാൽ ദർശനം നടത്താനും വിശദമായി ക്ഷേത്രം കാണാനും സാധിച്ചു. ചാന്ദ്ര ദേവനായ സോമനാഥൻ സ്വർണ്ണത്തിൽ ഈ ക്ഷേത്രം ആദ്യം നിർമ്മിച്ചു എന്നും, രാവണൻ വെള്ളിയിൽ ഇത് പുനർ നിർമ്മിച്ചുവെന്നും, പിന്നീട് കൃഷ്ണൻ ഇത് തടിയിൽ നിർമ്മിച്ചു എന്നും, അതിനുശേഷം ഭീമൻ ഇത് കല്ലിൽ നിർമ്മിച്ചു എന്നും ആണ് വിശ്വാസം.
പലതവണ തകർക്കപ്പെട്ട ഈ ക്ഷേത്രം 1951ലാണ് അവസാനമായി പുനർ നിർമ്മിച്ചത്. പഴയ തുറമുഖമായ വേരാവലിന് അടുത്തായിട്ടാണ് ഈ ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്. ശിവപുരാണത്തിൽ പരാമർശിക്കുന്ന പ്രശസ്തമായ 12 ജ്യോതിർലിംഗ ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ ഒരെണ്ണമാണ് ഇത്. 1026ൽ മുഹമ്മദ് ഗസനി തകർക്കുകയും, കൊള്ളയടിക്കുകയും, കത്തിക്കുകയും ചെയ്തതായി ചരിത്രകാരന്മാർ രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്.
മുഗൾ ഭരണകാലത്തും, ബ്രിട്ടീഷ് അധിനിവേശകാലത്തും ഈ ക്ഷേത്രം തകർക്കപ്പെടുക ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. സ്വാതന്ത്ര്യാനന്തരം സോമനാഥ് ട്രസ്റ്റ് രൂപീകരിക്കുകയും ക്ഷേത്രം പുനർ നിർമ്മിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ത്യൻ പ്രധാനമന്ത്രിയാണ് ഇപ്പോൾ ഈ ട്രസ്റ്റിന്റെ ചെയർമാൻ.
സോമനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം
സോമനാഥ് ക്ഷേത്രം ഗുജറാത്തിലെ സൗരാഷ്ട്ര മേഖലയിലുള്ള പ്രഭാസ് പട്ടണത്തിൽ, അറബിക്കടലിന്റെ തീരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ഈ ക്ഷേത്രം ആകെ ഏഴ് തവണ നശിപ്പിക്കപ്പെടുകയും ഏഴ് തവണ പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്തു. ഈ കഥ ഭാരതത്തിന്റെ ആത്മാവിന്റെ തന്നെ പ്രതീകമാണ്.
- ഗസ്നിയിലെ മഹ്മൂദ് 1024-ൽ ക്ഷേത്രം ആക്രമിച്ച് കൊള്ളയടിച്ചു.
- പിന്നീട് അലാവുദ്ദീൻ ഖിൽജി, ഔറംഗസേബ് തുടങ്ങിയ ഭരണാധികാരികളും ക്ഷേത്രം തകർത്തു.
- ഓരോ തവണയും ഹിന്ദു ഭക്തർ ക്ഷേത്രം വീണ്ടും പണിതുയർത്തി.
- ഇന്ന് നിലവിലുള്ള ക്ഷേത്രം 1951-ൽ സർദാർ വല്ലഭഭായ് പട്ടേലിന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ പുനർനിർമ്മിക്കപ്പെട്ടതാണ്. 1995-ൽ ഇന്ത്യയുടെ രാഷ്ട്രപതി ഡോ. ശങ്കർ ദയാൽ ശർമ്മ ഇത് ദേശത്തിന് സമർപ്പിച്ചു.
ക്ഷേത്രത്തിന്റെ വാസ്തുവിദ്യ
ഇന്നത്തെ സോമനാഥ് ക്ഷേത്രം ചാലൂക്യ ശൈലിയിൽ നിർമ്മിച്ചതാണ്. ഇതിന്റെ ഗോപുരം ആകാശത്തേക്ക് ഉയർന്നുനിൽക്കുന്ന കാഴ്ച മനസ്സിൽ ആദ്ധ്യാത്മിക ഉണർവ് ജനിപ്പിക്കും.
- ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ശിഖരം 155 അടി ഉയരമുണ്ട്.
- ഗർഭഗൃഹത്തിൽ ജ്യോതിർലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചിരിക്കുന്നു.
- ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ഒരു ഭിത്തിയിൽ ബാണസ്തംഭം (Arrow Pillar) ഉണ്ട്. ഇതിൽ “ആ ദിശയിൽ ദക്ഷിണ ധ്രുവം വരെ ഒരു തടസ്സവുമില്ല” എന്ന് കൊത്തിവച്ചിരിക്കുന്നു — ഭൂമിശാസ്ത്രപരമായ ഒരു അദ്ഭുതം.
- ക്ഷേത്രം മൂന്ന് ഭാഗങ്ങളായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു: ഗർഭഗൃഹം, സഭാ മണ്ഡപം, നൃത്ത മണ്ഡപം.
ജ്യോതിർലിംഗം
ഭഗവാൻ ശിവന്റെ പന്ത്രണ്ട് ജ്യോതിർലിംഗങ്ങളിൽ ഒന്നാമത്തേത് സോമനാഥിലാണ്. ഇവിടെ ദർശനം നേടുന്നത് ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ ഭക്തി അനുഭവമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. “സോമ” എന്നാൽ ചന്ദ്രൻ, “നാഥ” എന്നാൽ ഈശ്വരൻ — ചന്ദ്രന്റെ ഈശ്വരൻ എന്നാണ് സോമനാഥ് എന്ന പേരിന്റെ അർഥം.
ഐതിഹ്യം പറയുന്നത് ഇങ്ങനെ: ചന്ദ്രൻ ദക്ഷ പ്രജാപതിയുടെ ശാപം ഏറ്റുവാങ്ങിയപ്പോൾ, ഭഗവാൻ ശിവൻ ഇവിടെ ചന്ദ്രനെ ശാപമോക്ഷം നൽകി. അതിനാൽ ഈ സ്ഥലം പ്രഭാസ (പ്രകാശം) എന്നറിയപ്പെടുന്നു.
സോമനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിലെ ആചാരങ്ങളും ആഘോഷങ്ങളും
ക്ഷേത്രത്തിൽ ദിവസവും മൂന്ന് ആരതി നടക്കുന്നു: പ്രഭാത ആരതി, മധ്യാഹ്ന ആരതി, സന്ധ്യാ ആരതി. ഇതിൽ ഏറ്റവും ആകർഷകമായത് സന്ധ്യാ ആരതിക്ക് ശേഷം നടക്കുന്ന ലൈറ്റ് ആൻഡ് സൗണ്ട് ഷോ ആണ്. ഈ ഷോ ക്ഷേത്രത്തിന്റെ ചരിത്രം ഒരു ദൃശ്യ-ശ്രവ്യ അനുഭവമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു.
- മഹാ ശിവരാത്രി ഇവിടെ ഭക്തിനിർഭരമായ ആഘോഷമാണ്. ആ ദിവസം ലക്ഷക്കണക്കിന് ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിൽ ഒത്തുചേരുന്നു.
- കാർത്തിക പൂർണ്ണിമ ദിവസം ക്ഷേത്രത്തിൽ വിശേഷ പൂജകൾ ഉണ്ടാകും.
- ശ്രാവണ മാസം (ജൂലൈ-ഓഗസ്റ്റ്) ഇവിടെ ഏറ്റവും ആഘോഷ പൂർണ്ണമായ കാലഘട്ടമാണ്.
ക്ഷേത്രത്തിന് ചുറ്റുമുള്ള കാഴ്ചകൾ
സോമനാഥ് ക്ഷേത്രം സന്ദർശിക്കുന്ന ഒരു തീർഥാടകൻ അടുത്തുള്ള ഈ സ്ഥലങ്ങളും കാണണം:
- ത്രിവേണി സംഗമം: ഹിരൺ, കപിലാ, സരസ്വതി നദികൾ കടലിൽ ചേരുന്ന ഇടം. ഇവിടെ കുളിക്കുന്നത് പുണ്യകരമായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
- ഭൽക്ക തീർഥ: ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ ദേഹം വെടിഞ്ഞ സ്ഥലം. ഇത് ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏകദേശം 4 കി.മി. അകലെ ആണ്.
- ഗീതാ മന്ദിർ: ഭഗവദ് ഗീതയിലെ ശ്ലോകങ്ങൾ ഭിത്തിയിൽ കൊത്തിവച്ചിരിക്കുന്ന ഒരു മനോഹര ക്ഷേത്രം.
- ദേഹോത്സർഗ് തീർഥ: ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ അന്ത്യ നിമിഷങ്ങൾ ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്ന ഒരു ശാന്തമായ സ്ഥലം.
- പ്രഭാസ് പട്ടൺ മ്യൂസിയം: ക്ഷേത്രത്തിന്റെ പഴയ ശില്പങ്ങളും ചരിത്ര തെളിവുകളും ഇവിടെ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
എങ്ങനെ എത്തിച്ചേരാം?
കേരളത്തിൽ നിന്ന് സോമനാഥ് ക്ഷേത്രത്തിലേക്ക് എത്തുന്നതിന് പ്രധാനമായും മൂന്ന് വഴികൾ ഉണ്ട്:
- വിമാനം: ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള വിമാനത്താവളം ദ്വാരക (ഏകദേശം 232 കി.മി.) അല്ലെങ്കിൽ രാജ്കോട്ട് (ഏകദേശം 190 കി.മി.) ആണ്. അവിടെ നിന്ന് ടാക്സി അല്ലെങ്കിൽ ബസ്സ് ലഭ്യമാണ്.
- ട്രെയിൻ: വേരാവൾ ആണ് ഏറ്റവും അടുത്തുള്ള റെയിൽവേ സ്റ്റേഷൻ (ഏകദേശം 7 കി.മി.). ഇവിടെ നിന്ന് ഓട്ടോ അല്ലെങ്കിൽ ടാക്സി ലഭ്യമാണ്.
- ബസ്: ഗുജറാത്ത് GSRTC ബസ്സുകൾ അഹ്മദാബാദ്, സൂററ്റ്, രാജ്കോട്ട് തുടങ്ങിയ നഗരങ്ങളിൽ നിന്ന് സോമനാഥിലേക്ക് ഓടുന്നുണ്ട്.
ക്ഷേത്ര സന്ദർശനത്തിനുള്ള സമയ
ക്ഷേത്രം രാവിലെ 6 മണി മുതൽ രാത്രി 10 മണി വരെ തുറന്നിരിക്കും. ദർശനം സൗജന്യമാണ്.
- ഉത്തമ സന്ദർശന കാലം: ഒക്ടോബർ മുതൽ മാർച്ച് വരെ. ഈ കാലത്ത് കാലാവസ്ഥ സുഖകരമാണ്.
- ക്ഷേത്രത്തിനകത്ത് ഫോട്ടോഗ്രഫി അനുവദനീയമല്ല.
- ക്ഷേത്ര പരിസരത്ത് ചെരുപ്പ് ധരിക്കാൻ പാടില്ല.
- ലൈറ്റ് ആൻഡ് സൗണ്ട് ഷോ സന്ധ്യക്ക് 8 മണിക്ക് ആരംഭിക്കും (ഹിന്ദി, ഇംഗ്ലീഷ് ഭാഷകളിൽ).
- ക്ഷേത്ര ട്രസ്റ്റ് നടത്തുന്ന ഭക്ത നിവാസ് (ഗസ്റ്റ് ഹൗസ്) ൽ താമസ സൗകര്യം ലഭ്യമാണ്. ബുക്കിംഗ് നേരത്തേ ചെയ്യുന്നതാണ് നല്ലത്.
